Tweede Kamer keurt nieuwe inlichtingenwet voor AIVD en MIVD goed
Op dinsdag 24 oktober 2023 heeft een verwachte meerderheid in de Tweede Kamer ingestemd met de ‘Tijdelijke wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met een offensief cyberprogramma,’ die de inlichtingendiensten uitgebreidere bevoegdheden verleent. Naast de coalitiepartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie, hebben ook GroenLinks-PvdA, Volt, BBB, Omtzigt, Den Haan, Gündogan, JA21 en PVV voor de wet gestemd.
Deze nieuwe wet biedt de diensten de flexibiliteit om af te wijken van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv 2017). Daarnaast worden wijzigingen doorgevoerd in het toezicht. In plaats van voorafgaande verplichte goedkeuring door de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB), zal er nu toezicht worden gehouden door de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten (CTIVD), zowel tijdens als na het gebruik van bevoegdheden. Bovendien wordt het eenvoudiger om internetverkeer via kabels af te tappen.
Zonder toestemming informatie blijven volgen
Een andere belangrijke wijziging is dat de diensten tijdens een lopend onderzoek, waarbij een aanvaller overschakelt naar een nieuwe server of apparaat, de aanvaller kunnen blijven volgen zonder voorafgaande toestemming. Ook bulkdatasets, bestaande uit onderschepte gegevens, worden nu standaard anderhalf jaar bewaard, maar deze bewaarperiode kan steeds worden verlengd, een punt waar de toezichthouder eerder kritiek op uitte. De Tweede Kamer heeft ingestemd met een voorstel van D66 om vanaf de derde verlenging strengere toetsing te eisen om de noodzaak te beoordelen.
Zowel binnen de expertgemeenschap als in de Tweede Kamer bestonden en bestaan er zorgen over dit wetsvoorstel. De wet is gericht op de cyberactiviteiten van landen met een offensief cyberprogramma, wat betekent dat de wet zich richt op buitenlandse mogendheden zoals Rusland en niet op binnenlandse doelen. Demissionair minister De Jonge van Binnenlandse Zaken benadrukte dit tijdens een debat over het wetsvoorstel en reageerde op vragen en zorgen dat inlichtingendiensten hele buurten zouden kunnen afluisteren. Hij stelde dat dit de minst efficiënte en minst subsidiabele manier zou zijn om lokale bedreigingen aan te pakken, aangezien er andere, meer geschikte middelen beschikbaar zijn om dat te doen. De wet is bedoeld om ongekende internationale dreigingen aan te pakken en heeft geen betrekking op alledaagse binnenlandse aangelegenheden zoals lokale wijken of individuele burgers.
Wat is de Sleepwet?
De “Sleepwet” is een informele naam voor de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, afgekort als Wiv 2017. Deze wet werd in Nederland op 1 mei 2018 van kracht en geeft de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten, zoals de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD), uitgebreide bevoegdheden om informatie te verzamelen en te analyseren met als doel nationale veiligheid en het bestrijden van terrorisme en andere dreigingen.
De Sleepwet heeft enkele controversiële aspecten
- Sleepnetbevoegdheid: Onder deze wet kunnen de inlichtingendiensten een “sleepnet” gebruiken, wat betekent dat ze op grote schaal communicatie via kabels en ether kunnen onderscheppen zonder specifieke verdenkingen tegen individuele personen. Dit heeft geleid tot zorgen over de privacy van burgers, omdat onschuldige communicatie ook kan worden verzameld.
- Toestemming en toezicht: De wet vereist dat de inlichtingendiensten toestemming krijgen van de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) om bepaalde bevoegdheden uit te oefenen. Er is echter kritiek geweest op het toezichtsproces en de mate van transparantie.
- Dataopslag: De wet maakt het mogelijk dat verzamelde gegevens, zoals bulkdatasets, gedurende een bepaalde periode worden opgeslagen, waardoor zorgen ontstaan over de mate van gegevensbewaring en toegang tot deze gegevens.
- Informatiedeling: De wet maakt ook samenwerking en gegevensdeling mogelijk tussen Nederlandse en buitenlandse inlichtingendiensten, wat tot zorgen over de controle en bescherming van gegevens heeft geleid.
De invoering van de Sleepwet heeft in Nederland geleid tot debat over de balans tussen nationale veiligheid en privacy rechten. Voorstanders betogen dat de wet noodzakelijk is om de veiligheid van het land te waarborgen in een tijd van toenemende dreigingen, terwijl tegenstanders zorgen uiten over mogelijke inbreuken op de privacy en de noodzaak van effectief toezicht en waarborgen. De discussie over de Sleepwet heeft geresulteerd in aanvullende wetgeving en aanpassingen om enkele van de zorgen te adresseren en de balans tussen veiligheid en privacy te verbeteren.